Yanıklar
Yanık Nedir?
Isı, ışın, elektrik veya kimyasal maddelere maruz kalma sonucunda deri ve derialtı dokularda meydana gelen bir çeşit yaralanmadır
Yanıkların değerlendirilmesi
1-Derinlik
derece yanıklar: Derinin sadece en üst tabakasının zedelendiği yanıklardır. Kızarıklık, gerginlik ve ağrı görülür. Örnek: güneş yanıkları.
derece yanıklar: Derinin üst ve değişen oranlarda alt kısmının etkilendiği yanıklardır. Kızarıklık, gerginlik, ağrı ve su toplanması (bül) ile karakterizedir.
Yanıkların Derinliğine Göre Sınıflandırılması
Yanıklar, deride ve deri altındaki dokularda oluşturdukları hasarın derinliğine göre üç derece altında değerlendirilir. Yanığın görünümü tek başına hasarın gerçek derinliğini her zaman göstermeyebilir; değerlendirme sağlık personeli tarafından yapılmalıdır.
Birinci derece yanıklar:
Derinin en üst tabakası etkilenir. Kızarıklık, ağrı ve hafif şişlik (ödem) görülebilir. Güneş yanıkları bu gruba örnek verilebilir.
İkinci derece yanıklar:
Derinin üst tabakasıyla birlikte alt tabakasının da değişen ölçülerde etkilendiği yanıklardır. Kızarıklık, belirgin ağrı, şişlik ve içi sıvı dolu kabarcıklar (büller) görülebilir.
Üçüncü derece yanıklar:
Derinin tüm tabakaları etkilenir; hasar deri altındaki dokulara, kaslara, sinirlere ve damarlara kadar ilerleyebilir. Doku beyaz, kahverengi, kömürleşmiş veya kuru bir görünüm alabilir. Sinir uçları zarar gördüğünde yanık alanının merkezinde ağrı hissi azalabilir ya da hiç olmayabilir. Ağrının az olması yanığın hafif olduğu anlamına gelmez.
Yanığın Ciddiyetini Belirleyen Faktörler
Yanığın derinliği
Yanığın vücutta kapladığı alanın genişliği
Yanığın bulunduğu bölge (yüz, el, ayak, genital bölge, büyük eklemler ve solunum yolu gibi hassas alanlar)
Yaralının yaşı ve genel sağlık durumu
Solunum yolunun dumandan, sıcak gazdan veya kimyasal maddelerden etkilenmiş olması
Yanığın elektrik veya kimyasal madde nedeniyle meydana gelmesi
Enfeksiyon, sıvı kaybı ve şok gelişme riski
Yanıkların Oluşum Nedenlerine Göre Sınıflandırılması
Isı (termal) yanıkları: Alev, sıcak sıvı, buhar veya sıcak cisimlerle temas sonucu oluşur.
Elektrik yanıkları: Elektrik akımının vücuttan geçmesiyle meydana gelir. Deride küçük bir giriş veya çıkış izi bulunsa bile iç dokularda ciddi hasar ve kalp ritim bozukluğu gelişebilir.
Kimyasal yanıklar: Asit, alkali veya diğer aşındırıcı kimyasal maddelerin deri ya da gözle teması sonucu oluşur.
Işın yanıkları: Güneşin ultraviyole ışınları veya diğer radyasyon kaynaklarına maruz kalınmasıyla meydana gelebilir.
Yanıkların Vücut Üzerindeki Olumsuz Etkileri
Yanığın derinliği, yaygınlığı ve bulunduğu bölgeye bağlı olarak organ ve sistemlerin işleyişi bozulabilir.
Deri bütünlüğünün zarar görmesi enfeksiyon riskini artırır.
Ağrı ve sıvı kaybı gelişebilir.
Geniş yanıklarda sıvı kaybına bağlı dolaşım bozukluğu ve şok ortaya çıkabilir.
Yüz ve solunum yollarındaki yanıklarda hava yolu şişmesi ve solunum güçlüğü gelişebilir.
Isı ile Oluşan Yanıklarda İlk Yardım
Öncelikle olay yerinin güvenliğini sağlayın. Kendinizi, yaralıyı ve çevrede bulunan kişileri tehlikeden uzak tutun.
Yanma nedenini ortadan kaldırın. Elektrik kaynaklı bir olayda akım kesilmeden yaralıya dokunmayın.
Kişinin giysileri alev almışsa koşmasını engelleyin; güvenli biçimde yerde yuvarlanmasını sağlayın veya alevin hava ile temasını kesecek bir örtü kullanın.
Yaralının bilinç durumunu, hava yolu açıklığını ve solunumunu değerlendirin. Gerekli durumlarda 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın.
Yanık bölgeyi, yanık alanı küçük ve yaygın değilse, en az 20 dakika serin/soğuk olmayan, tazyiksiz akan su altında soğutun. Geniş yanıklarda aşırı soğutma vücut ısısının düşmesine neden olabileceğinden yaralıyı soğuktan koruyun.
Şişme gelişebileceği için yüzük, saat, bilezik ve benzeri takıları erken dönemde çıkarın. Yanık alana yapışmış giysi veya eşyaları zorlayarak çıkarmayın; çevresinden keserek uzaklaştırın.
Su toplamış kabarcıkları patlatmayın; yanık derisini koparmayın.
Yanık üzerine diş macunu, yoğurt, yağ, krem, merhem, kolonya, pudra veya benzeri maddeler sürmeyin; doğrudan buz uygulamayın.
Yanık alanını temiz, yapışmayan bir örtü veya steril, gevşek bir örtüyle kapatın. Yanık bölgeyi sıkıca sarmayın.
Yaralıyı sıcak tutun ve şok belirtileri yönünden izleyin. Bilinci kapalı kişiye ağızdan yiyecek veya içecek vermeyin.
Geniş, derin veya hassas bölgelerdeki yanıklarda; çocuklarda, yaşlılarda ve solunum etkilenmesi şüphesinde gecikmeden tıbbi yardım alın.
Kimyasal Yanıklarda İlk Yardım
Önce kendi güvenliğinizi sağlayın; kimyasal maddeyle doğrudan temastan kaçının ve mümkünse uygun koruyucu ekipman kullanın.
Kimyasalın yayılmasını önleyerek yaralının maddeyle temasını kesin.
Kuru toz hâlindeki kimyasallarda, su uygulamadan önce güvenli biçimde yüzeydeki tozu uzaklaştırın. Maddenin türü bilinmiyorsa acil yardım ve zehir danışma birimlerinden yönlendirme alın.
Etkilenen deri bölgesini bol miktarda, tazyiksiz akan suyla en az 15–20 dakika yıkayın. Kimyasal maddeye özgü farklı bir uygulama gerekiyorsa ürün güvenlik bilgisi ve profesyonel yönlendirme esas alınmalıdır.
Kimyasalla kirlenmiş giysi, ayakkabı ve takıları, kendinizi kirletmeden ve cilde yapışmış bölümleri zorlamadan çıkarın.
Kimyasalı başka bir maddeyle nötralize etmeye çalışmayın; asit üzerine baz veya baz üzerine asit dökmeyin.
Etkilenen bölgeyi temiz bir örtüyle kapatın ve 112'den tıbbi yardım isteyin.
Gözün Kimyasal Maddelerden Etkilenmesinde İlk Yardım
Gözle temas eden kimyasal maddeyi uzaklaştırmak için gözü hemen bol, temiz ve ılık/serin akan suyla yıkamaya başlayın.
Yıkama sırasında göz kapaklarının açık kalmasını sağlayın; suyun diğer göze veya sağlam bölgelere akarak bulaşmayı artırmamasına dikkat edin.
Kontakt lens varsa kolayca çıkarılabiliyorsa çıkarın; göze yapışmış cisimleri veya maddeleri zorlayarak çıkarmayın.
Yıkamayı sürdürürken 112'den veya sağlık kuruluşundan yardım alın. Kimyasalın ambalajını ya da ürün bilgisini sağlık ekibine iletin.
Elektrik Yanıklarında İlk Yardım
Elektrik akımı kesilmeden yaralıya dokunmayın. Güvenliyse ana şalteri veya güç kaynağını kapatın.
Yüksek gerilim hatlarında veya akımın kesildiğinden emin olunamayan durumlarda yaklaşmayın; elektrik dağıtım/itfaiye ekiplerinin güvenli hâle getirmesini bekleyin.
Akım kesildikten sonra yaralının bilinç ve solunum durumunu değerlendirin. Normal solunum yoksa 112'yi arayın ve eğitimliyseniz temel yaşam desteğine başlayın; varsa otomatik eksternal defibrilatör (OED/AED) talimatlarına uyun.
Yanık bölgelerini temiz, kuru ve yapışmayan bir örtüyle kapatın. Yanık üzerine su, krem veya başka bir madde uygulamayın.
Elektrik çarpması, ciltte küçük bir iz bırakmış olsa bile iç organları ve kalp ritmini etkileyebileceğinden yaralının tıbbi değerlendirmesini sağlayın.
Düşme veya kasılmaya bağlı omurga ve diğer yaralanmalar olabileceğini göz önünde bulundurun; acil tehlike yoksa yaralıyı gereksiz yere hareket ettirmeyin.
Duman ve Sıcak Gaz Solunmasına Bağlı Yaralanmalar
Yangın sırasında duman, sıcak gaz veya kimyasal buhar solunması solunum yollarında hasara neden olabilir. Ağız ve burun çevresinde is, yüzde yanık, ses kısıklığı, öksürük, nefes darlığı, hırıltı veya bilinç değişikliği solunum yolu etkilenmesini düşündürür. Belirtiler başlangıçta hafif olsa bile sonradan ağırlaşabilir.
Kendi güvenliğinizi tehlikeye atmadan yaralıyı temiz havaya çıkarın; duman bulunan alana koruyucu ekipman olmadan girmeyin.
112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın ve duman soluma olasılığını bildirin.
Yaralının bilinç ve solunum durumunu takip edin. Solunum güçlüğü varsa rahat nefes alabildiği pozisyonda tutun.
Bilinç kaybı ve normal solunumun olmaması durumunda temel yaşam desteği uygulamalarına geçin.
Yaralıya yiyecek, içecek veya ilaç vermeyin; tıbbi değerlendirme yapılmasını sağlayın.
Acil Tıbbi Yardım Gerektiren Yanık Durumları
Üçüncü derece veya derin yanık şüphesi
Geniş alanı kaplayan yanıklar
Yüz, göz, el, ayak, genital bölge veya büyük eklem çevresindeki yanıklar
Elektrik veya kimyasal madde kaynaklı yanıklar
Duman soluma, ses kısıklığı, öksürük veya nefes darlığı bulunması
Bebeklerde, çocuklarda, ileri yaştaki kişilerde veya ek hastalığı bulunanlarda meydana gelen ciddi yanıklar
Şok, bilinç değişikliği veya genel durum bozukluğu belirtilerinin görülmesi
Yanıklarda Yapılmaması Gerekenler
Yanık üzerine doğrudan buz veya çok soğuk su uygulamayın.
Diş macunu, yoğurt, yağ, krem, merhem, kolonya veya ev yapımı karışımlar sürmeyin.
Su toplamış kabarcıkları patlatmayın ve deriyi soymayın.
Yanık alanına yapışmış giysileri zorla çekip çıkarmayın.
Yanığı sıkı bandajla sarmayın.
Elektrik akımı kesilmeden yaralıya dokunmayın.
Kimyasal yanıklarda kimyasalı başka bir maddeyle nötralize etmeye çalışmayın.
Ciddi yanıklarda tıbbi yardımı geciktirmeyin.